Sucha, czerwona, swędząca i pękająca skóra dłoni albo pęcherzyki na palcach to najczęściej egzema na dłoniach, czyli wyprysk rąk. To częsta, niezaraźliwa choroba, którą da się opanować, jeśli leczeniu towarzyszy unikanie przyczyny.
Objawy i leczenie zależą od rodzaju wyprysku, czasu jego trwania i przyczyny: częstego kontaktu z wodą, alergenu albo atopii, które często działają razem. Wygląd zmian nie zawsze pozwala ustalić, co je wywołało.
Czym jest egzema dłoni, czyli wyprysk rąk
Wyprysk rąk, potocznie egzema na rękach lub dłoniach, to stan zapalny skóry o przebiegu przewlekłym i nawrotowym. O przewlekłej postaci mówi się, gdy zmiany trwają dłużej niż 3 miesiące albo nawracają co najmniej 2 razy w roku, z całkowitym wygojeniem między nawrotami. W ostrej fazie pojawiają się zaczerwienienie, obrzęk, grudki i pęcherzyki. Przewlekłe zmiany obejmują strupy, zgrubienie i łuszczenie skóry, nadmierne rogowacenie oraz pęknięcia. Najczęstszym objawem jest świąd.
Meta-analiza badań populacyjnych z różnych krajów, nie z Polski (Quaade i wsp., 2021, PMID 33548072), wskazuje, że wyprysk rąk miało kiedykolwiek 14,5% osób, w ciągu roku 9,1%, a w danym momencie 4%. Na zajęciach z dermatologii powtarzano, że bez rękawic i kremu nawet dobre leczenie daje krótki efekt.
Rodzaje egzemy na dłoniach: kontaktowa, atopowa, potnicowa
Europejskie wytyczne ESCD z 2022 r. dzielą wyprysk rąk według przyczyny i postaci klinicznej; zestawienie oparto na przeglądzie omawiającym europejskie wytyczne ESCD.
| Rodzaj | Co go wywołuje | Typowe objawy | Gdzie najczęściej |
|---|---|---|---|
| Wyprysk kontaktowy z podrażnienia | Mokra praca, mydła, detergenty, rozpuszczalniki | Świąd, łuszczenie, ból przy pęknięciach | Boki i grzbiety palców, grzbiety dłoni, przestrzenie między palcami |
| Alergiczny wyprysk kontaktowy | Alergen, np. nikiel lub składniki kosmetyków; rozpoznanie potwierdza test płatkowy | Zaczerwienienie, często pęcherzyki i świąd | Miejsca kontaktu, np. opuszki i wewnętrzna strona dłoni |
| Wyprysk atopowy | Atopowe zapalenie skóry obecnie lub w dzieciństwie | Pęcherzyki albo zaczerwienienie i pogrubienie skóry | Dłonie, grzbiety dłoni, nadgarstki |
| Wyprysk potnicowy, pęcherzykowy | Między innymi pot, ciepło, stres, nikiel, kobalt i kosmetyki | Drobne, bardzo swędzące pęcherzyki, pojawiające się rzutami | Wewnętrzna strona dłoni, boki palców, stopy |
| Wyprysk hiperkeratotyczny | Często bez uchwytnej przyczyny | Zgrubienia, bolesne pęknięcia, niewielki świąd | Wewnętrzna strona dłoni |
Wyprysk potnicowy, nazywany też potocznie egzemą potnicową, jest zbliżony do postaci pęcherzykowej. Pęcherze zwykle utrzymują się 3-4 tygodnie; u części osób zmiany występują raz, u innych nawracają. Egzema na palcach bywa każdym z tych typów, a osobną postacią jest zapalenie opuszek palców. Obraz skóry może się też zmieniać w czasie. Łuszcząca się skóra nie zawsze oznacza egzemę: łojotokowe zapalenie skóry zwykle omija dłonie.
Egzema na dłoniach: przyczyny i czynniki zawodowe
Główną przyczyną wyprysku z podrażnienia jest mokra praca, czyli częste mycie rąk, długie pozostawanie dłoni w wodzie lub noszenie okluzyjnych rękawic. Znaczenie ma czas i częstość kontaktu. Szkodzą też urazy, ścieranie, zimno i gorąco. Brytyjska NHS wymienia wśród czynników drażniących także mydła, detergenty i rozpuszczalniki.
Alergiczny wyprysk kontaktowy może być związany między innymi ze składnikami kosmetyków, metalami, takimi jak nikiel, albo kontaktem z surową żywnością. Gdy egzema utrzymuje się ponad 3 miesiące mimo właściwego leczenia, trzeba wykluczyć alergię kontaktową testami płatkowymi. Mokra praca i stały kontakt z detergentami to codzienność między innymi w salonach urody, a podrażnienia skóry rąk należą do typowych chorób zawodowych kosmetyczek. Palenie opisuje się jako czynnik nasilający, szczególnie przy postaci pęcherzykowej.
Egzema na dłoniach: leczenie
Według zaleceń ESCD ostry wyprysk należy leczyć bez zwlekania, aby ograniczyć ryzyko przejścia w postać przewlekłą. U wszystkich podstawą są emolienty, rękawice ochronne, edukacja w zakresie ochrony skóry oraz unikanie alergenów potwierdzonych testem. Odbudowa bariery skóry może trwać tygodnie lub miesiące, dlatego do szkodliwych kontaktów nie należy wracać przed pełnym wygojeniem.
Bez recepty dostępne są emolienty i hydrokortyzon 0,5% w kremie. Według Charakterystyki Produktu Leczniczego jest on wskazany między innymi w wyprysku kontaktowym i atopowym zapaleniu skóry u dorosłych i dzieci od 12 lat; stosuje się go 1-2 razy na dobę, bez konsultacji z lekarzem najwyżej przez tydzień. Nie stosuje się go na zakażenia skóry ani otwarte rany, na dużą powierzchnię i długotrwale.
Na receptę dermatolog dobiera steroidy miejscowe o odpowiedniej sile. Przegląd badań Cochrane z 2019 r. (Christoffers i wsp., PMID 31025714) objął 60 badań randomizowanych i 5469 osób z łagodnym do ciężkiego przewlekłym wypryskiem rąk; leczenie trwało zwykle do 4 miesięcy. Wyniki nie pozwalały wskazać jednej metody jako lepszej od pozostałych, a większość pochodziła z pojedynczych, małych badań. W jednym badaniu silny steroid, klobetazol w piance, po 15 dniach lepiej niż podłoże bez leku kontrolował objawy oceniane przez pacjentów (125 osób, pewność umiarkowana), ale częściej powodował między innymi pieczenie i świąd w miejscu podania. Długie stosowanie silnych steroidów może ścieńczać skórę i utrudniać odbudowę jej bariery.
W ciężkim przewlekłym wyprysku, który niewystarczająco reaguje na silne steroidy miejscowe, dermatolog może rozważyć alitretynoinę na receptę. W przeglądzie Cochrane działała lepiej niż placebo, ale częściej powodowała ból głowy; jest teratogenna, dlatego podczas leczenia wymaga skutecznej antykoncepcji. Od 19 września 2024 r. w Unii Europejskiej jest dopuszczony krem z delgocytynibem (inhibitor kinaz JAK), lek na receptę dla dorosłych z umiarkowanym lub ciężkim przewlekłym wypryskiem rąk, u których steroidy miejscowe nie wystarczają albo nie mogą być stosowane. Europejska Agencja Leków podaje, że w dwóch badaniach obejmujących 960 dorosłych po 16 tygodniach zmiany ustąpiły całkowicie lub prawie całkowicie u około 20% wobec 10% przy placebo oraz u około 29% wobec 7% przy placebo. Leczenie prowadzi lekarz doświadczony w leczeniu wyprysku rąk.
Zwłaszcza w wyprysku atopowym zmiany może nasilać gronkowiec złocisty i przy objawach zakażenia lekarz przepisuje antybiotyk. Bierze też pod uwagę choroby o podobnym wyglądzie, takie jak łuszczyca, grzybica dłoni czy świerzb. Pęcherzyki tylko na jednym palcu mogą oznaczać opryszczkę. Takrolimus i leki ogólne poza alitretynoiną mogą być stosowane poza wskazaniami rejestracyjnymi, o ich użyciu decyduje dermatolog. W ciąży, podczas karmienia, u dzieci i przy chorobach przewlekłych o doborze leczenia decyduje lekarz.
Ochrona rąk na co dzień
- Zakładaj rękawice ochronne przy kontakcie z wodą i szkodliwymi substancjami. Powinny być czyste, suche w środku, nieuszkodzone i dobrze dopasowane. Używaj ich tylko tak długo, jak trzeba, a jednorazowych nie zakładaj ponownie.
- Przy dłuższym noszeniu rękawic możesz założyć pod spód bawełniane rękawiczki i regularnie je zmieniać. Zmieniaj rękawice, gdy są brudne lub uszkodzone; ciepło i pot pod nimi także mogą drażnić skórę.
- Myj ręce tylko wtedy, gdy trzeba usunąć brud lub szkodliwą substancję. Używaj letniej wody, dokładnie spłucz i osusz dłonie. Gdy nie są widocznie brudne, w pracy w ochronie zdrowia lub gastronomii zamiast mycia mydłem można użyć środka dezynfekującego na bazie alkoholu.
- Stosuj emolienty na całe dłonie w ciągu dnia, po pracy i przed snem. Krem ochronny nakładaj przed pracą i po myciu, także między palcami i na nadgarstki. Przy mokrej pracy zdejmuj pierścionki i inną biżuterię.
Kiedy do dermatologa
- Skontaktuj się pilnie z lekarzem, gdy zmiany mają pęcherze lub strupy, sączą się albo pojawiają się krosty z ropą, są bolesne, obrzęknięte lub ciepłe, nagle się nasilają albo powiększają, a także gdy masz gorączkę lub źle się czujesz.
- Umów wizytę, gdy objawy są uporczywe, nawracające lub nasilone, a przyczyny nie udaje się ustalić albo leczenie nie działa. Gdy egzema trwa ponad 3 miesiące mimo leczenia, potrzebne mogą być testy płatkowe. Skonsultuj się też, jeśli hydrokortyzon nie pomógł po 7 dniach, jesteś w ciąży lub karmisz albo zmiany dotyczą dziecka poniżej 12 lat.
Często zadawane pytania
Jak szybko wyleczyć egzemę na dłoniach?
Nie ma jednego szybkiego sposobu. Wytyczne ESCD zalecają połączyć steroid miejscowy z emolientami, rękawicami i unikaniem przyczyny, a odbudowa bariery skóry może trwać tygodnie lub miesiące. Hydrokortyzon bez recepty stosuje się bez konsultacji z lekarzem najwyżej przez tydzień.
Czy egzema na dłoniach jest zaraźliwa?
Nie, wyprysk nie przenosi się na inne osoby, nawet gdy występują pęcherzyki. Sączące się zmiany, strupy lub krosty z ropą mogą wskazywać na zakażenie i wymagają konsultacji lekarskiej.
Jaki krem na egzemę na dłoniach?
Podstawą są emolienty stosowane regularnie, także tłustszy krem bez zapachu na noc. Przy zaostrzeniu można krótko stosować hydrokortyzon 0,5% zgodnie z ChPL. Silniejsze steroidy, takrolimus i delgocytynib przepisuje lekarz.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Przed zastosowaniem leku przeczytaj ulotkę.
